Tuvaletin Karanlık ve Şaşırtıcı Tarihi

Modern dünyada evlerimizin en izole, en mahrem ve hijyen standartlarının en yüksek olduğu alan şüphesiz tuvaletlerdir. Kapalı kapılar ardında, tek bir tuşla her şeyin temizlendiği bu sistem, insanoğluna her zaman varmış gibi gelir.

Oysa geçmişe doğru küçük bir yolculuk yaptığımızda, insanlığın sanitasyon ve temizlik serüveninin hiç de bugün bildiğimiz gibi olmadığını görüyoruz. Farklı medeniyetler, kendi çağlarının mimari, coğrafi ve ekonomik kısıtlamaları içinde öyle çözümler ürettiler ki, bugün okuduğumuzda bize mide bulandırıcı gelen bu yöntemler, döneminin birer mühendislik ve ekonomi harikasıydı.

Bugün, ilginç haberler kategorimizde sizleri tuvalet tarihi içinde sarsıcı bir yolculuğa çıkarıyoruz. Antik Roma‘nın sosyalleşme alanlarından, Avrupa’nın sokaklarına ve Uzak Doğu’nun tarım ekonomisine uzanan bu dosya, insan davranışı ve adaptasyon yeteneğimizin sınırlarını gözler önüne seriyor.

Antik Roma: Mahremiyetin Olmadığı Sosyalleşme Alanı “Latrina”

Antik Roma, devasa su kemerleri, hamamları ve gelişmiş kanalizasyon sistemleri ile döneminin çok ilerisinde bir medeniyetti. Ancak konu tuvalet alışkanlıklarına geldiğinde, modern insanın algılamakta en çok zorlandığı kültürlerden birine sahiplerdi.

Romalılar için tuvalet ihtiyacı, utanılacak veya gizlenecek kişisel bir an değil, tamamen sosyal bir aktiviteydi. Şehrin dört bir yanına dağılmış halk tuvaletleri, yani “Latrina”lar, sadece fizyolojik bir ihtiyacın giderildiği yerler değil, aynı zamanda şehrin nabzının attığı mekanlardı.

Ortak Kullanılan Sünger: Tersorium

Bir Roma latrinasına girdiğinizde kapılar veya bölmeler göremezdiniz. U veya kare şeklinde dizilmiş, taştan ya da mermerden yapılmış uzun banklar bulunurdu. Bu bankların üzerinde yan yana açılmış delikler yer alırdı. İnsanlar omuz omuza oturur, bir yandan ihtiyaçlarını giderirken diğer yandan siyaset konuşur, ticaret anlaşmaları yapar ve günün dedikodularını paylaşırlardı.

Ancak asıl şaşırtıcı olan temizlik yöntemiydi. Tuvalet kağıdının olmadığı bu dönemde, Romalılar “Tersorium” (veya Xylospongium) adını verdikleri bir alet kullanıyorlardı. Bu, ucuna Akdeniz süngeri bağlanmış uzun bir çubuktu.

En çarpıcı detay ise bu süngerlerin kişiye özel olmamasıydı. Ortak kullanılan bu sünger çubuklar, işi biten kişi tarafından tuvaletin tam önünden geçen ve sürekli akan temiz su kanalında veya sirke ve tuzlu suyla dolu kovalarda yıkanır, ardından yanındaki kişiye uzatılırdı. Bugün modern tıbbın ve bakteriyoloji biliminin dehşetle bakacağı bu uygulama, Romalılar için son derece sıradan ve pratik bir çözümdü.

Orta Çağ Avrupa’sı: Kaleler ve Uçuruma Açılan Kapılar

Roma İmparatorluğu’nun çöküşüyle birlikte Avrupa’da su ve kanalizasyon mimarisi de büyük bir gerileme dönemine girdi. Orta Çağ kaleleri, dışarıdan bakıldığında aşılmaz surları ve ihtişamlı kuleleriyle büyüleyici görünse de, içerideki sanitasyon koşulları bambaşka bir hikaye anlatıyordu.

Kalelerde yaşayan soylular ve şövalyeler için tuvalet ihtiyacı, mimari bir zorunlulukla şekillenmişti. Şatoların kalın taş duvarlarına oyulmuş küçük, dar odacıklar bulunurdu. Bu odacıklara “Garderobe” adı verilirdi.

Garderobe: Elbiseleri Koruyan Koku

Garderobe, aslında şatonun dış duvarından dışarı doğru çıkıntı yapan, altında dikey bir şaft (baca) bulunan basit bir delikten ibaretti. Atıklar bu dikey boşluktan aşağıya, doğrudan şatonun etrafındaki hendeğe, nehre veya devasa foseptik çukurlarına düşerdi.

Bu mekanların isminin “Garderobe” (Bugünkü gardırop kelimesinin kökeni) olması ise muazzam bir tarihsel ironidir. Orta Çağ insanları, kıyafetlerini genellikle bu tuvalet odalarına asarlardı. Neden mi? Çünkü aşağıdan yükselen keskin amonyak ve dışkı kokusunun, kıyafetlere dadanan güve, bit ve pireleri öldürdüğüne inanılırdı. Kötü koku, dönemin en etkili haşere ilacıydı.

Kuşatmalar sırasında ise bu tuvalet delikleri bazen şatonun en zayıf noktası haline gelirdi. Tarihte, düşman askerlerinin bu foseptik bacalarından tırmanarak kalelere sızmaya çalıştığı vaka örnekleri arkeoloji kayıtlarında mevcuttur.

Edo Dönemi Japonyası: Bir Zenginlik Kaynağı Olarak İnsan Dışkısı

Avrupa karanlık ve kötü kokulu bir Orta Çağ yaşarken, dünyanın diğer ucunda, Asya’da bambaşka bir ekonomi filizleniyordu. Japonya’nın Edo dönemi (1603-1867), nüfusun hızla arttığı, şehirlerin kalabalıklaştığı bir çağdı. Sınırlı tarım alanlarına sahip olan Japonya’nın, yüksek verim elde etmek için güçlü bir gübreye ihtiyacı vardı.

Hayvancılığın Avrupa kadar yaygın olmaması, Japon tarımcıları en bol bulunan kaynağa yöneltti: İnsan dışkısı.

Japonca’da “Shimogoe” (Gece toprağı) olarak adlandırılan insan dışkısı, o dönemde kelimenin tam anlamıyla ticareti yapılan, borsası olan, alınıp satılan çok değerli bir metaydı. Çiftçiler, şehir merkezlerine gelerek insanların tuvalet atıklarını satın alır ve tarlalarında kullanmak üzere kırsala taşırlardı.

Ev Sahiplerinin Altın Madeni

Bu dönemin sosyoloji ve ekonomi tarihi açısından en ilginç detayı ise mülkiyet haklarıydı. Şehirlerdeki kiralık evlerde veya apartman benzeri yapılarda (Nagaya) yaşayan kiracıların ürettiği dışkının sahibi kendileri değildi.

Hukuki olarak, o dışkının satış hakkı tamamen ev sahibine aitti. Hatta birçok ev sahibi için kiracıların ürettiği dışkıdan elde edilen gelir, evden alınan kira bedelinden çok daha yüksekti. Beslenmesi daha iyi olduğu için zengin mahallelerinden toplanan dışkılar, fakir mahallelerinden toplananlara göre çok daha yüksek fiyatlara satılıyordu. Dışkı, adeta statünün ve paranın bir sembolü haline gelmişti.

Bu kusursuz döngüsel ekonomi sayesinde Japon şehirleri, dönemin Avrupa şehirlerine kıyasla çok daha temiz kalmayı başarmış, nehirler ve sokaklar atıklardan korunmuştur.

Yeni Çağ Avrupa’sı: Sokaklara Dökülen Lazımlıklar

Japonya’da atıklar paraya çevrilirken, Avrupa şehirleri, özellikle 17. ve 18. yüzyıllarda büyük bir sanitasyon kriziyle boğuşuyordu. Sanayi Devrimi‘nin ayak seslerinin duyulduğu, nüfusun patladığı şehirlerde altyapı tamamen yetersizdi.

Kapalı kanalizasyon sistemlerinin olmadığı bu dönemde, insanlar gece ihtiyaçlarını karşılamak için yataklarının altında tuttukları gece lazımlıklarını (Chamber pots) kullanıyorlardı. Asıl sorun ise sabah uyandıklarında başlıyordu.

“Gardyloo!” ve Sokağa Yağan Tehlike

Evin içinde biriken atıkları tahliye etmenin en kolay yolu, pencereyi açıp içindekileri doğrudan sokağa boşaltmaktı. Özellikle İskoçya’nın başkenti Edinburgh gibi çok katlı binaların bulunduğu sıkışık şehirlerde, bu durum sokakta yürüyenler için ölümcül bir risk oluşturuyordu.

İnsanlar pencerelerinden lazımlıklarını boşaltmadan hemen önce, aşağıdan geçenleri uyarmak zorundaydı. Fransızca “Suya dikkat edin!” anlamına gelen gardez l’eau kelimesinden bozma “Gardyloo!” nidası, dönemin en meşhur sokak çığlığıydı. Bu çığlığı duyan biri, hemen bir duvara yapışır veya saçak altına saklanırdı.

Sokaklarda biriken bu atıklar, yağmurlarla nehirlere karışır ve kolera, tifo gibi ölümcül salgın hastalıkların Avrupa’yı kasıp kavurmasına neden olurdu.

İğrençlik mi, Dönemine Göre Mükemmel Çözüm mü?

Bugünün steril, fayans kaplı ve mis kokulu tuvaletlerinden geçmişe baktığımızda, tüm bu uygulamalar bize iğrenç ve akıl dışı gelebilir. Ancak tarih, olayları kendi çağı içinde değerlendirmeyi gerektirir.

Romalıların ortak süngeri, suyun ve akıntının gücüne duyulan sarsılmaz bir güvenin sonucuydu. Orta Çağ şövalyelerinin foseptik kokulu gardıropları, bitlerden korunmak için bulunan ampirik (deneye dayalı) bir ilaçtı. Japon ev sahiplerinin dışkı ticareti, adanın kısıtlı kaynaklarında hayatta kalmayı sağlayan bir ekonomi dehasıydı.

Psikoloji ve antropoloji bize gösteriyor ki; insanlığın hayatta kalma güdüsü, karşılaştığı her türlü çevresel ve mimari soruna, o günün şartlarında çalışabilen (bazen kusurlu da olsa) bir sistem üretmiştir.

Bugün sifonu her çektiğimizde, ardında binlerce yıllık bir deneme yanılma, hastalık, ticaret ve mühendislik tarihi yattığını hatırlamak, sıradan hayatımıza çok daha farklı bir gözle bakmamızı sağlayacaktır.

Kaynaklar:

• Koloski-Ostrow, A. O. (2015). The archaeology of sanitation in Roman Italy: Toilets, sewers, and water systems. University of North Carolina Press.
• Jansen, G. C. M., Koloski-Ostrow, A. O., & Moormann, E. M. (Eds.). (2011). Roman toilets: Their archaeology and cultural history. Peeters.
• Tajima, K. (2007). The marketing of urban human waste in the early modern Edo/Tokyo metropolitan area. Environnement urbain / Urban Environment, 1, 13–30.
• Szczygiel, M. E. (2016). From night soil to Washlet: The material culture of Japanese toilets. electronic journal of contemporary japanese studies, 16(3).
• Gies, J., & Gies, F. (1974). Life in a medieval castle. Harper & Row.
• Wright, L. (1960). Clean and decent: The fascinating history of the bathroom and the water closet. Routledge & Kegan Paul.
• Eveleigh, D. J. (2002). Bogs, baths and basins: The story of domestic sanitation. Sutton Publishing.